Sperm tahlili veya semen analizi, erkek üreme sağlığını değerlendirmek için yapılan en temel testtir. Erkek infertilitesinin araştırılmasında ilk basamak inceleme yöntemidir. Testte yalnızca sperm sayısı değil; spermlerin hareketleri, şekilleri, canlılıkları ve meni sıvısının özellikleri de değerlendirilir.
Semen analizi, erkek kaynaklı kısırlığın nedenlerini araştırmada yol gösterici olmakla birlikte tek başına kesin tanı koydurmaz. Sonuçlar; hastanın yaşı, hormon düzeyleri, fizik muayene bulguları, testis ultrasonografisi ve eşin doğurganlık durumu ile birlikte değerlendirilmelidir.
Sperm Tahlili Nasıl Yapılır?
Semen örneği genellikle 2-7 günlük cinsel perhiz sonrası mastürbasyon yoluyla verilir. Laboratuvarda örnek değerlendirilerek aşağıdaki parametreler incelenir:
- Semen hacmi
- Sperm konsantrasyonu (sayı)
- Toplam sperm sayısı
- İleri hareketli sperm oranı
- Toplam hareketlilik
- Sperm morfolojisi (şekil yapısı)
- Canlılık oranı
- pH
- Lökosit varlığı
- Viskozite ve sıvılaşma süresi
WHO (Dünya Sağlık Örgütü) kriterlerine göre yapılan değerlendirmeler günümüzde uluslararası standart kabul edilmektedir.
Sperm Analizi ile Hangi Problemler Saptanabilir?
Oligozoospermi (Sperm Sayısının Azlığı)
Sperm sayısının normal referans değerlerin altında olmasıdır.
- Hafif oligozoospermi
- Orta oligozoospermi
- Şiddetli oligozoospermi
Sayı azaldıkça doğal gebelik şansı düşebilir.
Asthenozoospermi (Hareket Bozukluğu)
Spermlerin yeterli hareket kabiliyetine sahip olmamasıdır. Yumurtaya ulaşabilme şansını azaltır.
Teratozoospermi (Şekil Bozukluğu)
Normal yapıda sperm oranının düşük olmasıdır. Baş, boyun veya kuyruk yapısındaki bozukluklar döllenme kapasitesini etkileyebilir.
Oligoasthenoteratozoospermi (OAT Sendromu)
Hem sayı, hem hareket hem de şekil bozukluğunun birlikte bulunmasıdır. Erkek infertilitesinin en sık görülen ağır formlarından biridir.
Azoospermi
Meni içerisinde hiç sperm bulunmamasıdır.
Azoospermi iki gruba ayrılır
Obstrüktif Azoospermi
Testislerde sperm üretimi vardır ancak kanallarda tıkanıklık nedeniyle dışarı çıkamaz.
Non-Obstrüktif Azoospermi
Testislerde sperm üretimi ciddi derecede azalmış veya tamamen durmuştur.
Hangi Sperm Sonuçları Aşılama İçin Uygundur?
Aşılama (IUI) kararı yalnızca sperm sayısına göre verilmez.
Genel olarak
- Hafif sperm sayısı düşüklüğü
- Hafif hareket bozukluğu
- Hafif şekil bozukluğu
- Açık tüpler
- Düzenli yumurtlama
varlığında aşılama düşünülebilir.
Hazırlama sonrası toplam hareketli sperm sayısının yeterli olduğu olgularda aşılama başarı şansı artmaktadır.
Ancak ileri derecede sperm bozukluklarında aşılama başarısı belirgin şekilde azalır.
Hangi Sperm Sonuçları Tüp Bebek (IVF/ICSI) Adayıdır?
Aşağıdaki durumlarda genellikle tüp bebek tedavisi ön plana çıkar
- Şiddetli oligozoospermi
- Ağır asthenozoospermi
- İleri derecede teratozoospermi
- OAT sendromu
- Cerrahi ile elde edilen testis spermleri
- Azoospermi
- Daha önce başarısız aşılama öyküsü
- İleri kadın yaşı ile birlikte erkek faktörü bulunması
Özellikle mikroenjeksiyon (ICSI) yöntemi sayesinde tek bir sağlıklı sperm ile döllenme sağlanabilmektedir.
Testis Doppler Ultrasonu ve Sperm Sonuçları Arasındaki İlişki
Testis Doppler ultrasonografisi erkek infertilitesinde önemli bilgiler sağlar.
En sık değerlendirilen durum varikoseldir.
Varikosel, testis toplardamarlarının genişlemesidir.
Varikosel;
- Sperm sayısında azalma
- Hareket bozukluğu
- Şekil bozukluğu
- DNA hasarında artış
ile ilişkili olabilir.
Özellikle fizik muayenede belirgin varikoseli olan ve semen analizi bozuk bulunan erkeklerde tedavi sonrasında sperm parametrelerinde iyileşme görülebilir.
Bunun yanında Doppler inceleme;
- Testis hacmi
- Testis kanlanması
- Kistler
- Epididim patolojileri
- Kanal tıkanıklıkları
hakkında da bilgi verebilir.
Hangi Hormonal Bozukluklar Spermi Etkiler?
Sperm üretimi beyindeki hipofiz bezi ile testisler arasındaki hassas hormonal denge ile kontrol edilir.
FSH Bozuklukları
FSH sperm üretiminin temel uyarıcısıdır.
Yüksek FSH genellikle testis hasarını düşündürür.
LH ve Testosteron Eksikliği
Düşük testosteron seviyeleri sperm üretimini azaltabilir.
Hipogonadotropik Hipogonadizm
FSH ve LH hormonlarının düşük olduğu durumdur. Tedavi edilebilir erkek infertilitesi nedenlerinden biridir.
Prolaktin Yüksekliği
Hipofiz kaynaklı prolaktin yüksekliği sperm üretimini ve testosteron düzeylerini bozabilir.
Tiroid Hastalıkları
Hem hipotiroidi hem de hipertiroidi sperm kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Hangi Hastalıklar Sperm Kalitesini Bozabilir?
Varikosel
En sık görülen düzeltilebilir erkek infertilitesi nedenlerinden biridir.
Diyabet
Uzun süreli diyabet;
- Sertleşme problemleri
- Boşalma problemleri
- Sperm DNA hasarı
oluşturabilir.
Obezite
Hormonal dengeyi bozarak sperm üretimini azaltabilir.
Genetik Hastalıklar
- Klinefelter Sendromu
- Y kromozomu mikrodelesyonları
- Kistik fibrozis taşıyıcılığı
erkek infertilitesinin önemli nedenleri arasındadır.
Geçirilmiş Enfeksiyonlar
- Kabakulak orşiti
- Testis enfeksiyonları
- Bazı cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
testis fonksiyonlarını etkileyebilir.
Kanser Tedavileri
Kemoterapi ve radyoterapi sperm üretimini geçici veya kalıcı olarak bozabilir.
İnmemiş Testis
Çocukluk çağında tedavi edilmemiş inmemiş testis erişkin dönemde sperm üretimini azaltabilir.
Sonuç
Sperm tahlili erkek infertilitesinin değerlendirilmesinde temel ve vazgeçilmez bir testtir. Ancak tek başına sperm sayısına bakılarak karar verilmesi doğru değildir. Sayı, hareket, şekil, hormonal durum, testis muayenesi, Doppler ultrason bulguları ve çiftin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Günümüzde hem medikal hem cerrahi tedaviler hem de aşılama ve tüp bebek yöntemleri sayesinde erkek kaynaklı infertilitenin büyük kısmında başarılı gebelikler elde edilebilmektedir.
