Genital enfeksiyonların anatomik bölgeye ve etken mikroorganizmaya göre sınıflandırılması
Giriş: Genital enfeksiyon nedir?
Kadın genital sistemi; dış genital organlar, vajina, rahim ağzı (serviks), rahim (uterus), fallop tüpleri (tuba uterina) ve yumurtalıklardan (overler) oluşan bir bütündür. Bu bölgelerin her biri farklı mikroorganizmalar nedeniyle enfeksiyona uğrayabilir.
Genital enfeksiyonlar kadınlarda sık karşılaşılan sağlık sorunları arasındadır. Bazıları yalnızca lokal yakınmalara neden olurken bazıları üst genital sisteme ilerleyerek rahim, tüpler ve yumurtalıkları etkileyebilir. Özellikle tedavi edilmeyen üst genital sistem enfeksiyonları pelvik inflamatuvar hastalık, tüplerde hasar, dış gebelik ve infertilite gibi önemli sonuçlara yol açabilir.
Genital enfeksiyonları doğru değerlendirebilmek için iki temel sınıflandırma yapmak gerekir
- Anatomik yerleşimlerine göre genital enfeksiyonlar.
- Etken mikroorganizmaya göre genital enfeksiyonlar.
Bu iki sınıflandırma birbirini tamamlar. Aynı mikroorganizma farklı anatomik bölgelerde enfeksiyona neden olabilir. Ayrıca birden fazla mikroorganizmanın birlikte bulunduğu karma enfeksiyonlar da görülebilir.
---
- ANATOMİK YERLEŞİMLERİNE GÖRE GENİTAL ENFEKSİYONLAR
Anatomik olarak genital enfeksiyonları iki ana grupta inceleyebiliriz
- İç genital sistem enfeksiyonları (alt ve üst genital sistem).
- Dış genital sistem ve perine bölgesi enfeksiyonları.
Bu bölgelerdeki enfeksiyonlar birbirinden bağımsız gelişebileceği gibi birbirleriyle ilişkili olarak da ortaya çıkabilir.
A. İÇ GENİTAL SİSTEM ENFEKSİYONLARI
İç genital sistem enfeksiyonları, vajina ve serviksten başlayarak rahim içi, fallop tüpleri ve yumurtalıklara kadar uzanan enfeksiyonları kapsar.
Klinik açıdan bunları alt ve üst genital sistem enfeksiyonları olarak değerlendirmek önemlidir.
- Vajinal enfeksiyonlar (Vajinit)
Vajina, kendine özgü mikroorganizma dengesi bulunan bir organdır. Üreme çağındaki kadınlarda laktobasiller, vajinal ortamın asidik pH değerinin korunmasında ve hastalık yapıcı mikroorganizmaların çoğalmasının sınırlandırılmasında önemli rol oynar.
Bu doğal mikrobiyal dengenin bozulması veya hastalık yapıcı mikroorganizmaların çoğalması vajinal enfeksiyonlara neden olabilir.
Başlıca vajinal enfeksiyonlar
a. Bakteriyel vajinozis
Vajinal floradaki laktobasillerin azalması ve anaerobik bakterilerin aşırı çoğalmasıyla ortaya çıkan bir mikrobiyota dengesizliğidir.
Gardnerella vaginalis, Prevotella türleri, Atopobium vaginae ve çeşitli anaerobik bakteriler bu tabloda rol oynayabilir.
Belirtileri
- İnce, homojen vajinal akıntı.
- Balık kokusunu andıran vajinal koku.
- Özellikle adet döneminde veya cinsel ilişki sonrasında belirginleşebilen koku.
Bakteriyel vajinozis klasik anlamda tek bir bakterinin neden olduğu enfeksiyon değildir. Vajinal mikrobiyomun dengesinin bozulmasıyla gelişen polimikrobiyal bir tablodur.
b. Vajinal mantar enfeksiyonu (Vulvovajinal kandidiyazis)
En sık etken Candida albicans olmakla birlikte Candida glabrata gibi diğer Candida türleri de enfeksiyona neden olabilir.
Antibiyotik kullanımı, hormonal değişiklikler, gebelik, diyabet ve bağışıklık sistemini etkileyen durumlar gelişimi kolaylaştırabilir.
Belirtileri
- Yoğun kaşıntı.
- Vulvada kızarıklık ve hassasiyet.
- Yanma ve tahriş.
- Bazen beyaz, yoğun kıvamlı akıntı.
Kandidiyazis genellikle cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon olarak değerlendirilmez. Vajinal florada bulunan Candida'nın uygun koşullarda aşırı çoğalmasıyla gelişebilir.
c. Trikomonas vajiniti
Trichomonas vaginalis isimli parazitin neden olduğu ve cinsel yolla bulaşabilen bir enfeksiyondur.
Belirtileri
- Artmış vajinal akıntı.
- Sarı-yeşil renkli veya köpüklü akıntı.
- Kötü koku.
- Kaşıntı, yanma ve irritasyon.
- İdrar yaparken rahatsızlık.
Bazı kadınlarda hiçbir belirti görülmeyebilir.
- Servikal enfeksiyonlar (Servisit)
Serviks, vajina ile rahim boşluğu arasında bulunan rahim ağzıdır. Bu bölgede gelişen enfeksiyonlar servisit olarak adlandırılır.
En sık bakteriyel etkenler
- Chlamydia trachomatis.
- Neisseria gonorrhoeae.
- Mycoplasma genitalium.
Bazen Trichomonas vaginalis ve herpes simpleks virüsü de servikal inflamasyonla ilişkili olabilir.
Belirtileri
- Vajinal akıntıda artış.
- Mukopürülan servikal akıntı.
- İlişki sonrası kanama.
- Adet arası lekelenme.
- Muayenede serviksin kolay kanaması.
Servisit önemlidir çünkü bazı hastalarda belirgin yakınma oluşturmadan devam edebilir. Tedavi edilmediğinde bazı etkenler üst genital sisteme ilerleyerek pelvik inflamatuvar hastalığa neden olabilir.
- Rahim içi enfeksiyonlar (Endometrit)
Endometrit, rahmin iç yüzeyini döşeyen endometrium tabakasının enfeksiyöz veya inflamatuvar tutulumudur.
Özellikle doğum, düşük, rahim içi girişimler ve bazı genital enfeksiyonların yukarı doğru ilerlemesi sonrasında görülebilir.
Akut endometritte
- Ateş.
- Alt karın ve pelvik ağrı.
- Rahim hassasiyeti.
- Anormal vajinal kanama.
- Kötü kokulu akıntı görülebilir.
Kronik endometrit ise daha silik belirtilerle seyredebilir. Bazı hastalarda infertilite, tekrarlayan gebelik kayıpları veya tekrarlayan implantasyon başarısızlığı araştırılırken gündeme gelebilir.
Kronik endometrit tanısında endometrial biyopsi ve histopatolojik değerlendirme önemlidir. CD138 immünohistokimyasal incelemesi plazma hücrelerinin gösterilmesine yardımcı olabilir. Ancak bu bulgu klinik ve histopatolojik bağlam içinde değerlendirilmelidir.
- Tuba uterina enfeksiyonları (Salpenjit)
Salpenjit, fallop tüplerinin enfeksiyon ve inflamasyonudur.
Çoğunlukla alt genital sistemden yukarı doğru ilerleyen mikroorganizmalar nedeniyle gelişir.
Başlıca etkenler
- Chlamydia trachomatis.
- Neisseria gonorrhoeae.
- Vajinal flora kaynaklı anaerobik bakteriler.
- Diğer aerobik ve anaerobik mikroorganizmalar.
Tüplerde oluşan inflamasyon, tüp mukozasında hasara, yapışıklıklara ve tüp geçirgenliğinin bozulmasına neden olabilir.
Bu durum kadın doğurganlığı açısından özellikle önemlidir. Tüplerde meydana gelen hasar infertilite ve dış gebelik riskini artırabilir.
- Pelvik inflamatuvar hastalık (PİH)
Pelvik inflamatuvar hastalık, üst kadın genital sisteminin enfeksiyöz ve inflamatuvar hastalıklarını kapsayan geniş bir klinik tablodur.
Endometrit, salpenjit, tubo-ovaryan apse ve pelvik peritonit bu hastalık spektrumunda yer alabilir.
Tek bir mikroorganizma sorumlu olmayabilir. Gonore ve klamidya gibi cinsel yolla bulaşan bakterilerin yanı sıra vajinal flora kaynaklı anaerobik bakteriler de hastalığın gelişiminde rol oynayabilir.
Başlıca belirtileri
- Alt karın ve kasık ağrısı.
- Ateş.
- Anormal vajinal akıntı.
- İlişki sırasında ağrı.
- Adet düzensizliği veya ara kanama.
- Muayenede servikal hareket, uterus veya adneks hassasiyeti.
PİH'nin erken tanınması ve uygun şekilde tedavi edilmesi önemlidir. Gecikmiş tanı tüplerde kalıcı hasar, infertilite, dış gebelik ve kronik pelvik ağrı riskini artırabilir.
Tubo-ovaryan apse, hastalığın daha ileri ve ciddi tablolarından biridir.
---
B. DIŞ GENİTAL SİSTEM VE PERİNE BÖLGESİ ENFEKSİYONLARI
Dış genital sistem; büyük ve küçük dudaklar (labium majus ve labium minus), vestibül, klitoral bölge ve vajina girişini çevreleyen dokulardan oluşur.
Perine ise vajina girişi ile anüs arasındaki anatomik bölgedir.
Bu alanlarda deri, kıl kökleri, salgı bezleri ve mukozal dokular farklı mikroorganizmalar nedeniyle enfeksiyona uğrayabilir.
- Vulvar enfeksiyonlar
a. Vulvar kandidiyazis
Candida türlerinin vulva dokusunda oluşturduğu kızarıklık, kaşıntı, yanma ve irritasyonla seyreden tablodur. Sıklıkla vajinal kandidiyazis ile birlikte görülür.
b. Folikülit
Kıl köklerinin bakteriyel enfeksiyonudur. En sık Staphylococcus aureus gibi bakterilerle ilişkilidir.
Kıl köklerinin bulunduğu dış genital deri bölgelerinde kızarıklık, hassasiyet ve küçük iltihaplı lezyonlar görülebilir.
c. Vulvar apse ve selülit
Bakterilerin deri ve deri altı dokularında oluşturduğu enfeksiyonlardır. Kızarıklık, şişlik, ağrı, sıcaklık artışı ve bazen ateş görülebilir.
d. Bartholin bezi enfeksiyonu ve apsesi
Bartholin bezleri vajina girişinin her iki yanında bulunan salgı bezleridir. Bez kanalının tıkanması ve enfeksiyon gelişmesi sonucunda kist veya apse oluşabilir.
Apse geliştiğinde genellikle tek taraflı şişlik, ağrı, hassasiyet ve yürüme veya oturma sırasında rahatsızlık görülür.
e. Herpes simpleks enfeksiyonu
HSV-1 veya HSV-2 virüsleri dış genital bölgede ağrılı kabarcıklar ve ülserlerle seyreden genital herpes tablosuna neden olabilir.
Virüs vücutta latent kalabilir ve zaman zaman yeniden aktive olabilir.
f. HPV enfeksiyonu
İnsan papilloma virüsü (HPV), genital bölgede kondilom adı verilen siğillere neden olabilir. Özellikle düşük riskli HPV tipleri 6 ve 11 genital siğillerle ilişkilidir.
Bazı yüksek riskli HPV tipleri ise serviks, vulva ve diğer anogenital bölgelerde kanser öncüsü lezyonların gelişiminde rol oynayabilir.
- Perine bölgesi enfeksiyonları
Perine bölgesindeki enfeksiyonlar genellikle deri ve deri altı dokuları etkiler.
Başlıca tablolar
- Bakteriyel deri enfeksiyonları.
- Folikülit ve furonkül.
- Perineal apse.
- Selülit.
- Herpes gibi viral enfeksiyonlara bağlı lezyonlar.
Doğum sonrası perine dikişlerinde enfeksiyon da bu bölgede karşılaşılabilen klinik durumlardandır.
Perine bölgesinde hızla ilerleyen şişlik, şiddetli ağrı, ateş veya genel durum bozukluğu ciddi enfeksiyonlar açısından acil değerlendirme gerektirir.
---
- ETKEN MİKROORGANİZMAYA GÖRE GENİTAL ENFEKSİYONLAR
Genital enfeksiyonları neden olan mikroorganizmanın türüne göre beş ana grupta değerlendirebiliriz:
- Bakteriyel enfeksiyonlar.
- Viral enfeksiyonlar.
- Mantar enfeksiyonları.
- Paraziter enfeksiyonlar.
- Karma ve polimikrobiyal enfeksiyonlar.
A. BAKTERİYEL GENİTAL ENFEKSİYONLAR
Bakteriler genital sistemin farklı bölgelerinde enfeksiyona neden olabilir.
Başlıca bakteriyel etkenler
- Chlamydia trachomatis
Özellikle servisit ve pelvik inflamatuvar hastalık açısından önemli bir etkendir. Sıklıkla belirti vermeden seyredebilir. Tedavi edilmeyen enfeksiyon üst genital sisteme ilerleyerek tüplerde hasara neden olabilir.
- Neisseria gonorrhoeae
Gonore veya bel soğukluğu olarak bilinen enfeksiyona neden olur. Servisit, üretrit ve pelvik inflamatuvar hastalık gelişiminde rol oynar.
- Mycoplasma genitalium
Servisit ve bazı pelvik inflamatuvar hastalık vakalarıyla ilişkili bir bakteridir. Antibiyotik direnci nedeniyle tanı ve tedavi yaklaşımı özellik gösterir.
- Treponema pallidum
Sifiliz etkenidir. Genital bölgede çoğunlukla ağrısız ülser şeklinde başlayan ve tedavi edilmediğinde sistemik tutulum gösterebilen bir enfeksiyona neden olur.
- Staphylococcus ve Streptococcus türleri
Özellikle vulvar deri, kıl kökleri, apse ve yumuşak doku enfeksiyonlarında rol oynayabilir.
- Anaerobik bakteriler
Bakteriyel vajinozis ve pelvik inflamatuvar hastalıkta önemli rol oynarlar. Genellikle tek başlarına değil, birden fazla bakteriyle birlikte bulunurlar.
B. VİRAL GENİTAL ENFEKSİYONLAR
Viral enfeksiyonlar genital sistemde deri, mukoza ve servikal dokuları etkileyebilir.
- İnsan papilloma virüsü (HPV)
Genital siğillere ve bazı yüksek riskli tipleri nedeniyle servikal ve vulvar kanser öncüsü lezyonlara neden olabilir.
HPV enfeksiyonlarının önemli bir kısmı bağışıklık sistemi tarafından zaman içinde kontrol altına alınabilir. Ancak kalıcı yüksek riskli HPV enfeksiyonları düzenli tarama ve takip gerektirir.
- Herpes simpleks virüsü (HSV-1 ve HSV-2)
Genital herpes enfeksiyonuna neden olur. Ağrılı lezyonlar, yanma, kaşıntı ve tekrarlayan ataklarla seyredebilir.
Virüs sinir dokusunda latent kalabildiği için enfeksiyon tamamen vücuttan temizlenmez.
- Hepatit B virüsü (HBV)
Cinsel yolla bulaşabilen sistemik bir viral enfeksiyondur. Başlıca karaciğeri etkiler; genital sisteme özgü lokal bir enfeksiyon değildir.
- İnsan immün yetmezlik virüsü (HIV)
Bağışıklık sistemini etkileyen ve cinsel yolla bulaşabilen bir virüstür. Doğrudan vajinit veya servisit etkeni değildir; ancak bağışıklık sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle bazı enfeksiyonların görülme ve seyretme biçimini değiştirebilir.
C. MANTAR ENFEKSİYONLARI
Genital mantar enfeksiyonlarının en sık nedeni Candida türleridir.
Candida albicans en yaygın etkendir. Candida glabrata ve diğer türler de özellikle tekrarlayan veya tedaviye dirençli vakalarda önem taşır.
En sık vulvovajinal kandidiyazis şeklinde görülür.
Kaşıntı, kızarıklık, yanma ve akıntı temel belirtilerdir.
Mantar enfeksiyonlarının gelişiminde vajinal mikrobiyota değişiklikleri, antibiyotik kullanımı, gebelik, diyabet ve bağışıklık sistemini etkileyen durumlar rol oynayabilir.
D. PARAZİTER GENİTAL ENFEKSİYONLAR
En önemli paraziter genital enfeksiyon Trichomonas vaginalis kaynaklı trikomoniyazistir.
Vajinal akıntı, koku, kaşıntı ve yanma gibi belirtiler oluşturabilir. Cinsel yolla bulaşabilen bir enfeksiyondur.
Bu enfeksiyonda yalnızca şikâyetlerin giderilmesi değil, yeniden bulaşmanın önlenmesi ve gerekli durumlarda partner değerlendirmesi de önemlidir.
E. KARMA VE POLİMİKROBİYAL GENİTAL ENFEKSİYONLAR
Genital enfeksiyonlarda birden fazla mikroorganizmanın aynı anda bulunması mümkündür.
Örneğin
- Bakteriyel vajinozis ile Candida enfeksiyonu birlikte görülebilir.
- Trikomonas enfeksiyonuna başka vajinal enfeksiyonlar eşlik edebilir.
- Klamidya ve gonore aynı hastada birlikte bulunabilir.
- Pelvik inflamatuvar hastalıkta aerobik ve anaerobik bakteriler birlikte rol oynayabilir.
Karma enfeksiyonlarda yalnızca tek bir etkeni hedefleyen değerlendirme yetersiz kalabilir.
Bu nedenle hastanın belirtileri, muayene bulguları ve laboratuvar sonuçları birlikte ele alınmalıdır.
---
- GENİTAL ENFEKSİYONLARDA TANI NASIL KONULUR?
Genital enfeksiyonlarda doğru tanı, uygun tedavinin temelidir.
Yalnızca vajinal akıntının rengi, kokusu veya miktarına bakarak enfeksiyonun hangi mikroorganizmadan kaynaklandığını kesin olarak belirlemek mümkün değildir.
Tanı sürecinde şu değerlendirmeler yapılabilir
- Jinekolojik muayene
Vulva, vajina, serviks ve gerekli durumlarda üst genital sistem değerlendirilir.
- Vajinal pH ölçümü ve mikroskobik inceleme
Bakteriyel vajinozis, kandidiyazis ve trikomoniyazis ayrımında yardımcı olabilir.
- Kültür incelemeleri
Özellikle mantar ve seçilmiş bakteriyel enfeksiyonlarda etkenin belirlenmesine yardımcı olur.
- Moleküler testler (PCR/NAAT)
Klamidya, gonore, trikomonas ve uygun klinik durumlarda Mycoplasma genitalium gibi etkenlerin tanısında kullanılabilir.
- Servikal ve vajinal örnekler
Klinik bulgulara göre uygun bölgeden örnek alınması önemlidir.
- Kan testleri
Sifiliz, HIV ve hepatit B gibi sistemik enfeksiyonların değerlendirilmesinde kullanılabilir.
- Ultrasonografi
Özellikle üst genital sistem enfeksiyonlarında tubo-ovaryan apse veya diğer pelvik patolojilerin değerlendirilmesine yardımcı olur. Normal ultrasonografi bulgusu pelvik inflamatuvar hastalığı tek başına dışlamaz.
---
- GENİTAL ENFEKSİYONLAR NEDEN ÖNEMLİDİR?
Genital enfeksiyonların tamamı aynı derecede risk taşımaz. Bazı enfeksiyonlar lokal belirtilerle sınırlı kalırken bazıları üreme sağlığını etkileyebilir.
Özellikle üst genital sistem enfeksiyonlarında erken tanı önemlidir.
Olası sonuçlar
- Kronik pelvik ağrı.
- Fallop tüplerinde yapışıklık ve hasar.
- Tüp kaynaklı infertilite.
- Dış gebelik riskinde artış.
- Tekrarlayan enfeksiyonlar.
- Gebelikte anne ve bebek sağlığını etkileyebilen bazı komplikasyonlar.
Bu nedenle genital enfeksiyonlarda yalnızca mevcut şikâyetlerin giderilmesi değil, enfeksiyonun anatomik yayılımının ve olası uzun dönem etkilerinin de değerlendirilmesi gerekir.
Şiddetli alt karın ağrısı, ateş, kusma, gebelikte enfeksiyon şüphesi veya hızla kötüleşen genel durum acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
---
- SONUÇ: GENİTAL ENFEKSİYONLARDA DOĞRU TANI VE BÜTÜNCÜL YAKLAŞIM
Kadın genital sistemi birbirinden bağımsız çalışan organlardan oluşmaz. Vajina, serviks, uterus, tüpler, yumurtalıklar ve dış genital dokular anatomik ve fizyolojik olarak birbiriyle ilişkilidir.
Bu nedenle genital enfeksiyonların değerlendirilmesinde iki temel soruya yanıt verilmelidir
- Enfeksiyon hangi anatomik bölgede yerleşmiştir?
- Enfeksiyona hangi mikroorganizma veya mikroorganizmalar neden olmuştur?
Bu iki sorunun birlikte yanıtlanması, enfeksiyonun yayılımını anlamak, doğru tedaviyi planlamak ve özellikle kadınların üreme sağlığını korumak açısından büyük önem taşır.
Kadın sağlığında amaç yalnızca enfeksiyonu tedavi etmek değil, genital sistemin anatomik ve fonksiyonel bütünlüğünü de korumaktır.
